Het Orakel van Scheveningen
Waarom je profiel na een assessment niet in de la hoeft te verdwijnen
Het gebeurt vaker dan ik zou willen. Iemand doet een assessment, we hebben samen een of meerdere goede gesprekken over de uitkomsten, er vallen kwartjes, en daarna verdwijnt het rapport in een la. Niet uit onwil, maar omdat het leven doorgaat. En zo blijft de wissel vaak staan waar hij stond. Daarom werk ik tegenwoordig samen met mijn nieuwe partner: het Orakel van Scheveningen, een digitale sparringpartner die jouw profiel, je krachten, je valkuilen en je groeikansen kent en altijd beschikbaar is.
Juist in de weken, maanden en jaren na een assessment kom je in je werk situaties tegen waarin je dat profiel goed zou kunnen gebruiken. Waarom schuurt het met die ene collega? Past deze nieuwe opdracht bij me? Waarom kost dit type werk me zoveel energie? Hoe kan ik mij verder ontwikkelen? Op die momenten zit ik niet naast je, maar het Orakel wel.
Waarom een orakel? Een Grieks orakel was in de oudheid een plaats of persoon waar mensen naartoe gingen om wijsheid, duiding en richting te vinden bij belangrijke levensvragen. Net als een Grieks orakel geeft het Orakel van Scheveningen geen kant-en-klare waarheid. Het doet wat een vuurtoren doet in de mist: het schrijft je de weg niet voor, het schijnt bij, zodat jij je eigen route kunt vinden.
Ik merk dat het woord AI bij veel mensen weerstand oproept. Zet je een machine in op iets wat mensenwerk is? Neemt die de coach straks over? Goede vragen! Mijn antwoord: het Orakel vult me aan op punten waar ik als mens tekortschiet. En ik vul het Orakel aan op punten waar een machine tekortschiet.
Een vijgenboom, een wesp en een computer
J.C.R. Licklider was een Amerikaanse psycholoog. Hij onderzocht hoe mensen geluid waarnemen, en raakte via zijn werk aan het MIT gefascineerd door computers. Dat waren toen nog kastgrote machines waar je een stapel ponskaarten in stopte, om uren later het resultaat op te halen. Van samen denken was geen sprake.
In 1960 schreef hij een essay met de titel “Man-Computer Symbiosis”, dat verscheen in een Amerikaans vaktijdschrift voor techniek en menselijke factoren. Hij opende met een beeld uit de natuur: de vijgenboom, die alleen bestoven kan worden door één klein soort wesp, die op haar beurt alleen in die boom kan leven. Samen overleven ze, apart niet. Zo’n band zag Licklider ook voor zich tussen mens en computer: twee partners met heel verschillende sterktes, die samen meer kunnen dan elk afzonderlijk.
Hij had bijgehouden hoe hij zelf zijn werktijd besteedde, en ontdekte dat ongeveer 85 procent van zijn denktijd opging aan zoeken, ordenen en voorbereiden. Het echte denkwerk, de keuzes en afwegingen, kwam pas aan het eind. Kijk voor jezelf maar eens naar je afgelopen week: hoeveel tijd ging op aan zoeken en voorbereiden, en hoeveel aan echt nadenken?
Zijn voorstel was een taakverdeling. De mens stelt de doelen, bepaalt de richting en oordeelt. De machine doet het voorbereidende werk, en helpt bovendien bij het vinden van de goede vraag. Want volgens Licklider is het moeilijkste deel van nadenken vaak niet het vinden van het antwoord, maar het scherp krijgen van de vraag: wat wil ik eigenlijk weten? Juist daarbij kan een machine helpen. Zo zag hij de computer: als partner die het denken van de mens versterkt.
Dat idee uit 1960 is precies wat ik voor ogen had toen ik het Orakel ging bouwen. En het beschrijft verrassend goed hoe ik met het Orakel werk.
Ik hoor wat je niet zegt, maar niet om elf uur ’s avonds
In een gesprek hoor ik wat je niet zegt, zie ik wanneer iets je raakt, en voel ik aan wanneer het tijd is om door te vragen of juist om stil te zijn. In mijn boek Excelleren in vrijheid beschrijf ik de mens als een geheel van buik, hoofd en hart: voelen, denken en doen. Goede coaching spreekt alle drie aan. Dat is het werk dat ik doe, en dat blijf ik doen.
Ik werk sinds 1996 als coach, adviseur en trainer, en al 22 jaar met het TriMetrix-assessment. Daarnaast ben ik gecertificeerd in de drie modellen waarop het rust, van Hartman, Spranger en Marston. Verder neem ik het assessment af, bespreek de uitkomsten met je en schrijf een persoonlijk rapport over je krachten, je valkuilen en waar je kunt groeien. Daarna volgen eventuele coachgesprekken, waarin ik je bij je ontwikkelvraag begeleid op bewustwording en op het maken van keuzes die bij je passen.
Maar ik heb ook grenzen. Om elf uur ’s avonds ben ik er niet. Ik heb jouw profiel, honderd pagina’s uitleg bij het assessment en mijn boek niet op elk willekeurig moment van de dag paraat. En ik vergeet ook wel eens iets, ben wel eens moe.
Tussen twee sessies zitten bovendien vaak een paar weken, waarin veel gebeurt. Licklider zou zeggen: daar ligt de kracht van de machine. Die is snel, nauwkeurig en vergeet niets.
Het Orakel van Scheveningen is er als ik er niet ben
Je profiel blijft levend
Na een lastige vergadering, de avond voor een sollicitatiegesprek, wanneer je merkt dat iets je dwarszit of wanneer je ineens een inzicht krijgt en geïnspireerd bent: op die momenten is het Orakel beschikbaar. Dit is de belangrijkste aanvulling. Aan het eind van Excelleren in vrijheid beschrijf ik een opwaartse spiraal: als je regelmatig stilstaat bij wie je bent, wat je drijft en hoe je je gedraagt, en dat verbindt met wat je meemaakt, word je steeds beter in het bewust inzetten van je eigen kracht.
Die spiraal ontstaat niet in één of twee gesprekken per maand. Ze ontstaat in het dagelijks leven, op het moment dat je iets ervaart. Het profiel blijft zo een levend document in plaats van een rapport in de la. Dat is precies wat Licklider bedoelde met samenwerking in realtime. Een kleine eerste stap kun je vandaag al zetten: haal je rapport uit de la en lees alleen de alinea over je kracht. Waar zag je die kracht deze week terug?
Alle bronnen altijd paraat
Je rapport is uitgebreid, de uitleg die erbij hoort nog veel meer en mijn boek telt 180 pagina’s. Het Orakel heeft je profiel, je rapport, de uitleg en mijn boek altijd volledig bij de hand. Het zoekt in seconden de passage op die bij je vraag past en geeft aan waar in je rapport het staat. Voor de uitleg van je profiel en de begrippen gebruikt het uitsluitend die bronnen: het vult niets aan en verzint niets. Het doet dus het zoekwerk, zoals Licklider het voor zich zag, zodat jij je kunt richten op de vraag wat het voor je betekent.
Vragen stellen zonder drempel
In 1960 moest je een computer programmeren om er iets mee te kunnen. Licklider zag de taal waarin mens en machine met elkaar communiceren als een van de grote obstakels voor echte samenwerking. Dat obstakel is nu verdwenen. Je typt je vraag gewoon in het Nederlands, zoals je hem ook aan mij zou stellen.
Sommige vragen stel je bovendien liever eerst aan een machine dan aan een mens. Omdat je ze nog niet goed kunt verwoorden, omdat je bang bent dat ze dom klinken, of omdat je eerst hardop wilt denken. Het Orakel biedt daar ruimte voor. Wat je daar ontdekt, kun je daarna meenemen naar ons gesprek. Het is een goede sparringpartner!
Beter voorbereid aan tafel
Wie tussendoor met het Orakel heeft gespard, komt beter voorbereid binnen. We hoeven minder tijd te besteden aan uitleg van begrippen en scores, en kunnen sneller naar de kern: wat wil je, wat houdt je tegen, welke stap ga je zetten? Zo wordt onze tijd samen waardevoller.
Is ook je leidinggevende of een collega aan je omgeving gekoppeld, dan kan hij of zij het Orakel gebruiken om zich voor te bereiden op een gesprek met jou, in een eigen chat. Jij ziet die chat niet, en de leidinggevende of collega ziet de jouwe niet.
Een vraag in plaats van een advies
Stel, iemand vraagt waarom het overleg met een collega steeds stroef loopt. Het Orakel legt uit wat haar profiel zegt over hoe ze communiceert, laat zien waar dat in het rapport staat, en vraagt dan: “Als je terugdenkt aan het laatste overleg, op welk moment voelde je de wrijving het sterkst?” Bijna elk antwoord van het Orakel eindigt zo, met een vraag die je helpt zelf verder te denken.
Ook dit is Licklider: hij hoopte op een machine die helpt de goede vraag te vinden. En het is een bewuste keuze vanuit mijn boek. Met Bieri stel ik daarin dat je niet vrij bent als je doet wat een ander wil. Een systeem dat jou vertelt wat je moet doen, zou je onvrijer maken. Daarom spreekt het Orakel nooit uit wie je bent, wat je moet doen of waar je naartoe moet, alleen wat op basis van je profiel het geval lijkt te zijn. Je bent altijd meer dan je profiel.
Zelfkennis verbindt je met anderen
Zelfkennis is geen doel op zich. Word je bewuster van jezelf, dan word je ook bewuster van je omgeving, en dat is de kern van Excelleren in vrijheid: je potentieel inzetten voor het belang van anderen. Het Orakel helpt je verkennen hoe jouw stijl aansluit op die van collega’s, hoe je beter kunt samenwerken en communiceren, en waar je kracht in een team het meest tot zijn recht komt. In teamverband, met wederzijdse toestemming, kan het zelfs meekijken naar hoe verschillende profielen elkaar aanvullen.
Het Orakel en ik hebben elkaar nodig
Net als de vijgenboom en de wesp kunnen we niet zonder elkaar. Het Orakel vult mij aan, en ik vul het Orakel aan.
Ik bepaal het kader
Het Orakel werkt binnen regels die ik heb opgesteld: welke bronnen het gebruikt, hoe het over je profiel spreekt, waar het ophoudt. Mijn visie op mens en ontwikkeling zit in elk antwoord verwerkt. In Lickliders termen: ik stel de doelen voor het Orakel op, het Orakel voert uit.
Ik lees mee en stuur bij
Het Orakel kan zich vergissen, net als elk AI-systeem. Ik kan de gesprekken inzien, reageer soms, en gebruik wat ik zie om het Orakel te verbeteren.
Ik verbind buik, hart en hoofd
Het Orakel spreekt vooral het hoofd aan. Het geeft overzicht, legt verbanden en stelt goede vragen, en helpt zo het verstand richting te geven.
Maar het voelt niet mee en ziet geen lichaamstaal. Als je jezelf niet herkent in je profiel, als iets je raakt of als het zwaar wordt, verwijst het Orakel je naar mij. Daar hoort dat gesprek ook thuis. In het gesprek met mij komt alles samen: wat je denkt, wat je voelt en wat je wilt gaan doen.
Ik help je een begin te maken
Hannah Arendt schreef dat je niet geboren bent om te sterven, maar om iets nieuws te beginnen. Die eerste stap, in woorden en daden, kan een machine niet voor je zetten. Het Orakel helpt je ontdekken wat je wilt. In de coaching werken we eraan dat je het ook gaat doen.
Het Orakel is geen wondermiddel
Ik ben enthousiast, maar het Orakel kan fouten maken. Daarom blijf jij degene die oordeelt over wat klopt. Er is een risico dat je een antwoord te snel als waarheid aanneemt. Daarom is het Orakel gebonden aan de bronnen en eindigt het met een vraag. Het is geen therapeut en stelt geen diagnoses.
Ook privacy verdient aandacht: alle chats worden gelogd in mijn Academy, en ik kan ze inzien. Wil je een chat niet bewaren, dan kun je die zelf definitief verwijderen. Noem collega’s bij voorkeur alleen bij voornaam en wees voorzichtig met bedrijfsnamen. En werken met AI vraagt een kritische houding. Ook dat is een vaardigheid die we samen oefenen.
Het Orakel is nog niet af
Drie punten staan bovenaan mijn lijst. Het eerste is geheugen. Licklider noemde in zijn essay de organisatie van het geheugen al als voorwaarde voor een goede samenwerking tussen mens en machine, en dat is precies waar het Orakel nog tekortschiet: het begint elk gesprek opnieuw, zonder herinnering aan wat je eerder besprak. Ik denk aan een korte samenvatting aan het eind van een gesprek, die je in je persoonlijke dagboek in de Academy bewaart en in een volgend gesprek meeneemt, zodat de opwaartse spiraal ook daar zichtbaar wordt en jij de regie houdt.
Het tweede is samenhang: het Orakel staat in de Academy nog grotendeels los van je oefeningen en reflecties, terwijl het je juist gericht naar een passende oefening zou kunnen leiden. Het derde is dat je profiel een momentopname is. Als je groeit, loopt het profiel achter op wie je aan het worden bent, en de vraag is hoe we die groei zichtbaar maken. Voor al deze punten leer ik het meest van de mensen die het Orakel gebruiken. Ook dat is symbiose.
Kennis is nog geen wijsheid
Mensen gingen niet voor niets naar een Grieks orakel om wijsheid te vinden, maar het antwoord moesten ze uiteindelijk zelf duiden. Een computer is inmiddels sterk in kennis en logisch redeneren. Maar kennis is nog geen wijsheid. Afwegen wat wijs is, voor jezelf én voor de wereld om je heen, vraagt om levenservaring, eigen waarden en de bereidheid om ergens voor te staan.
Licklider zag de samenwerking tussen mens en machine als een tussenfase, en hield er rekening mee dat machines op termijn meer zouden overnemen. Ik weet niet hoe de techniek zich verder ontwikkelt. Wel weet ik wat volgens mij altijd mensenwerk blijft: een vertrouwensrelatie tussen twee mensen; de verbeelding om te zien wie je wilt worden; het voelen van wat klopt omdat je bijvoorbeeld ineens kippenvel krijgt; en de wijsheid om te kiezen en de moed om een begin te maken door uit je comfortzone te stappen.
Zelfkennis vergroten, je ontwikkelen en groeien: het is handwerk! Niemand kan het voor je doen, geen coach en geen machine. Het Orakel houdt je profiel levend en helpt je hoofd de weg te vinden. Ik zorg ervoor dat buik en hart daarbij niet vergeten worden. Maar de keuze om de wissel om te zetten, nieuwe sporen in te slaan en je vleugels uit te slaan, die blijft bij jou. Dat is wat ik bedoel met Excelleren in vrijheid.
Bronnen
Licklider, J.C.R. (1960). Man-Computer Symbiosis. IRE Transactions on Human Factors in Electronics, HFE-1, 4–11. Vrij te lezen via: https://www.columbia.edu/~jrh29/licklider/man-computer_symbiosis.html
Taylor, R.W. (red.) (1990). In Memoriam: J.C.R. Licklider 1915–1990. Digital Systems Research Center. Met een herdruk van het essay: http://memex.org/licklider.pdf
Hauben, R. (2001). Ideological and Policy Origins of the Internet, 1957–1969. Over Lickliders achtergrond en invloed: https://arxiv.org/pdf/cs/0109056
Arendt, H. (1958). The Human Condition. University of Chicago Press. In het Nederlands verschenen als Vita activa.
Roemeling, P. (2018). Excelleren in vrijheid. Een recept voor persoonlijke ontwikkeling.
Illustratie van Wiehan Kwan